نخستين آنها حركات و تصميم‌گيريهاى بىمطالعه كه سبب مشكلات و نابسامانيها در جامعه مىگردد ، بود . دوّم سركشى و تمرّد از قوانين الهى و نظامهاى اجتماعى . سوّم رنگ عوض كردنهاى پى در پى و از راهى به راهى گام نهادن و از گروهى جدا شدن و به گروه ديگر پيوستن و بدون داشتن هدف ثابت زندگى كردن . چهارم انحراف از مسير حق و حركت در مسير ناصواب و غير مستقيم بود . بىشك - همان گونه كه بعدا به طور مشروح خواهيم گفت - سياست خارجى در عصر خليفهء دوّم و فتوحات اسلامى و پيشرفت در خارج از منطقهء حجاز ، ذهنيّتى براى بسيارى از مردم در بارهء شكل اين حكومت ايجاد كرده بود كه آن را در تمام جهات موفق مىپنداشته ، كمتر به مشكلات داخلى جامعهء مسلمانان نخستين بينديشند در حالى كه همان گونه كه امام ( ع ) در اين جمله‌ها اشاره فرموده است گروهى از مسلمانان بر اثر اشتباهات و خطاها و ندانم كاريها و اجتهاد در مقابل نصوص قرآن و پيامبر ( ص ) ، گرفتار نابسامانيهاى فراوانى از نظر اعتقاد و عمل و مسائل اخلاقى شدند و در واقع تدريجا از اسلام ناب فاصله مىگرفتند و همانها سبب شد كه سرانجام به شورشهاى عظيمى در دوران خليفهء سوّم بينجامد و مقدّمات حكومت خودكامه‌اى در عصر خلفاى اموى و عبّاسى كه هيچ شباهتى به حكومت اسلامى عصر پيامبر ( ص ) نداشت فراهم گردد . به يقين اين دگرگونى عجيب در يك روز انجام نگرفت و اشتباهات مستمرّ دوران خلفا به آن منتهى شد . امام در ادامهء اين سخن مىافزايد : « هنگامى كه اوضاع را چنين ديدم صبر و شكيبايى پيشه كردم با اين كه دورانش طولانى و رنج و محنتش شديد بود » ( فصبرت على طول المدّة ، و شدّة المحنة ) . درست شبيه همان شكيبايى در دوران خليفهء اوّل ، ولى چون شرايط پيچيده‌تر و دوران آن طولانىتر بود رنج و محنت امام ( ع ) در اين دوران فزونى يافت .